Het fort aan de Uppelsche Dijk

[Martijn]

De komende jaren gaat Rijkswaterstaat aan de slag met de A-27. De snelweg zal tussen Houten en knooppunt Hooipolder worden verbreed. Binnen dit traject valt ook fort aan de Uppelsche Dijk.

Dit is niet de eerste keer dat de weg langs het fort wordt aangepast. Aan het einde van de jaren 1920 lag er een plan met de bedoeling het “[…] gestrekter maken van den weg in de sterk gekromde bocht om het fort […]”. Op zich was dit geen onbekend fenomeen. Bij verschillende forten bestond de wens de om het fort liggende wegen aan te passen, meestal met als doel het bevorderen van de verkeersdoorstroming. In veel, zo niet alle, gevallen werd wel een compensatie gevraagd voor de nadelige effecten voor de landsverdediging. Bij de Uppelsche Dijk werd als compensatie de bouw van één kazemat geëist.

In 1934 bleek dat het op dat moment geldende plan veel verder ging dan slechts het gestrekter maken van de bestaande weg. In brief 655G, gedateerd 22 December 1934, schrijft de Luitenant-Kolonel CW van Dooden: “De weg, dien men zich thans voorstelt te maken, is een geheel andere dan die waarop het destijdsche overleg en het genoemde memorandum betrekking hebben. Toenmaals had de omlegging een veel beperkter karakter. […] Men wil thans een nieuw weggedeelte maken, dat geheel ten W. van den bestaanden bochtigen weg ligt en dat ten Z. van het fort reeds bij km 4.300 begint.” En iets verder in de brief: “[…] dat het in 1928-1929 de bedoeling was om den bestaanden gebogen weg te vervangen door een anderen, meer gestrekten, terwijl het thans in het voornemen ligt een geheel nieuwen weg te maken en den ouden weg, welke afgesneden wordt, voor nevendoeleinden te laten bestaan.”

Situatie 1925.jpg

Zijn conclusie is dat één kazemat beslist onvoldoende zal zijn. In zijn eigen woorden: “De verdediging van dit zeer belangrijke acces eischt trouwens naast een gekazematteerd kanon zeker het onuitdoofbare vuur van ten minste 2 mitrailleurs.” Naast de kazematten moesten er waterstaatkundige voorzieningen worden getroffen (met het oog op de te stellen inundaties) en moest er een vechtwagenhindernis worden aangelegd. De voorkeur van Van Dooden ging uit naar een gemakkelijk vernielbare brug met een overspanning van tenminste 7,5 meter. Zijn opvattingen worden gedeeld, onder andere door de Chef van de Generale Staf Generaal-Majoor Reynders.

In 1935 ligt er een plan. Er moet een flankerende mitrailleurkazemat komen op het fort zelf, die vuur uit kan brengen tussen het werk aan de Bakkerskil en de Kruissteeg. Een tweede mitrailleurkazemat staat gepland aan de Werkenschen Dijk, en vuurt tussen het fort aan de Uppelsche Dijk en de Kruissteeg. De kanonkazemat moet worden gebouwd aan de Kruissteeg, direct tegen de Rijksstraatweg aan. De schootsvelden van de kazematten zijn respectievelijk 40°, 30° en 20°.

1935-09-24 Br 549G Bijlage 04.JPG

De ontwerpen voor de mitrailleurkazematten vertonen sterke overeenkomsten met de kazematten aan het Hollandsch Diep. Zo beschikken ze beide over twee ingangen (klimkokers). De frontwand is volledig in beton uitgevoerd. Dit laatste stuit bij de Generale Staf op bezwaren. Op basis van de uitkomsten van in 1936 gehouden schietproeven geeft men daar de voorkeur aan een frontwand in de vorm van een pantserplaat. Dit blijft echter beperkt tot de kazemat aan de Werkenschen Dijk. De kanonkazemat was al ontworpen met panserplaat; de kazemat op het fort was volledig weggewerkt in de wal van het fort, hetgeen toepassing van een plaat niet mogelijk maakte.

19360812 Br3014G.JPG

De ontwerpen werden aangepast. In Oktober 1936 lag er een lijst met verschillende opties waaruit kon worden gekozen. Roëll (C-Vesting Holland) gaf de voorkeur aan onderstaande varianten. Aanvullend zou hij graag de kazematten aan de Werkenschen Dijk en die aan de Kruissteeg laten voorzien van een benedenverdieping (welke nog niet ontworpen waren). De totale kosten hiervoor werden geraamd op 108.000 gulden.

19360706 Br 456G Bijlage 5 Blad U4 006.JPG

19360706 Br 456G Bijlage 4 Blad U6 004.JPG

19361002 Br 645G Bijlage 1 Blad U7 004.JPG

Van bovenstaande ontwerpen is uiteindelijk niets terecht gekomen. De ontwikkeling van de G-kazemat heeft roet in het eten gegooid. Ontwerpen voor G’s bij dit acces heb ik (nog) niet gevonden. Onderstaand vuurplan geeft aanleiding te denken dat er G’s zijn gebouwd aan de Werkenschen Dijk en op het fort zelf (al is de locatie van laatstgenoemde wel duidelijk anders dan die van de eerder ontworpen betonkazemat).

Vuurplan.jpg

Ook de eerder genoemde versperring is aangegeven. Het eerdere plan van een makkelijk vernielbare brug is losgelaten. Het lijkt een asperge-versperring geworden te zijn.

19391125 Br 739G 001.JPG

Weer terug in het heden. De plannen van Rijkswaterstaat zijn online te vinden op oa de site https://a27houtenhooipolder.nl/ Met betrekking tot het fort is daar te lezen: “Tijdens de aanleg van de A27 in de jaren ‘60 is Fort Altena doorsneden door de A27. Tegenwoordig hechten we meer waarde dan vroeger aan de Nieuwe Hollandse Waterlinie (NHW), waar het fort onderdeel van is. Daarom gebruiken we de doorsnijding als kans om de passage van het fort beter beleefbaar en voelbaar te maken
De A27 en Fort Altena zijn in de huidige situatie niet goed met elkaar verbonden. Zo is het fort aan de westkant van de A27 niet zichtbaar en moeilijk te herkennen. Daarom verwijderen we aan beide kanten van de snelweg ter hoogte van Fort Altena de beplanting. Bijkomend voordeel is dat de zichtlijn tussen Fort Altena en Fort Bakkerskil (ten westen van de A27) wordt verbeterd.
Daarnaast maken we de doorsnijding van Fort Altena beter beleefbaar. Hiertoe herstellen we aan beide kanten van de snelweg de grondwerken van het fort. Ook plaatsen we wanden om de doorsnijding te benadrukken.
De contour van het water aan de westkant van de A27 staat niet meer in verbinding met de oostkant. In de nieuwe situatie profileren we de contour dusdanig dat de 2 delen aan weerszijden van de weg weer 1 geheel lijken te vormen. Daarnaast versterken we de laanbeplanting die het westelijke deel van het fort omzoomt en een historische route begeleidt. Op die manier benadrukken we ook de vorm van Fort Altena.”

Met tot slot nog een aantal screenshots van eerder genoemde site.

Altena 001.jpg

Altena 003.jpg

Groeten,


https://a27houtenhooipolder.nl/
https://www.topotijdreis.nl/
Nationaal Archief archiefnr 3.09.20; dozen 41 t/m 47, 53, 55 & 115

[Dikkieturf]

Mooi stukje speurwerk, interessant om te lezen. Bedankt voor het plaatsen.

Groet,

Dikkieturf

[Hugo Ouwerkerk]

Hoi Martijn,

Inderdaad een mooi stukje speurwerk.
Zijn deze kazematten niet ontworpen/getekend door de E.A.I. te Gorinchem?
Verder ook fijn dat er met de wijzigingen aan de A27 nu wel rekening wordt gehouden met het fort en het verband wordt verbeterd met het puntje en de gracht aan de westzijde van de snelweg.
Het artikel met bijbehorende afbeeldingen is nu alleen te zien voor forumleden.
Wil je het eventueel ook ook op www.vestinggorinchem publiceren?

[AvB]

Heel mooi verslag weer Martijn! Jammer dat die VIS-kazematten niet zijn gebouwd. Zien er bijzonder uit.
Ik had overigens nooit door dat de huidige A27 al over het fort liep. Dacht vlak er langs. Beter dat er nu meer aandacht voor komt.

[Martijn]

Dank voor de complimenten.

Zijn deze kazematten niet ontworpen/getekend door de E.A.I. te Gorinchem?

Ze zijn inderdaad ontworpen onder supervisie van de EAI te Gorinchem. In dit geval was dat destijds de kapitein J.C. Stumphius.

19361002 Br 645G Bijlage 1 Blad U7 002.JPG

Het plaatsen van bovenstaande op de genoemde site is wat mij betreft geen probleem. Laat maar weten wat ik daarvoor moet / kan doen.

Jammer dat die VIS-kazematten niet zijn gebouwd. Zien er bijzonder uit.

Inderdaad jammer. Zeker die op het fort zelf was gepland zou een unieke zijn geworden.

19360706 Br 456G Bijlage 5 Blad U4 007.JPG

Als ik het goed heb begrepen heeft de omlegging van de weg bij het fort zelf daadwerkelijk plaatsgevonden voor de oorlog uitbrak. Pas in de jaren 1950 is de weg rechtdoor getrokken waarbij deze als het ware door het fort heen ging lopen.

Situatie 1956.jpg

Hierbij is een deel van het grondwerk gesneuveld. Gebouwen zijn er, zover ik weet, daarbij niet gesloopt. In de huidige situatie loopt aan de westzijde een fietspad om de voormalige fortgracht. Dit is het trace van de oude weg Gorinchem - Breda.

Groeten,